Z sufitu wychodzą zwykle trzy żyły: brązowa lub czarna (faza, oznaczenie L), niebieska (neutralna, N) i żółto-zielona (ochronna, PE). Podłączasz je zawsze z żyłą o tej samej funkcji w lampie. Faza do fazy, neutralna do neutralnej, ochronna do ochronnej. Cały sekret, jak podłączyć żyrandol do prądu, sprowadza się do poprawnego rozpoznania tych trzech żył i pewnego ich zaciśnięcia. Zanim ich dotkniesz, wyłącz obwód w rozdzielnicy i sprawdź próbnikiem, czy napięcia na pewno nie ma.
Kolory żył i ich funkcje: tego nie pomylisz, jeśli instalacja jest nowa
Przewód fazowy doprowadza napięcie do oprawy. Najczęściej ma izolację brązową lub czarną, czasem szarą, a przy kilku obwodach w jednym kablu bywa też czerwony. Przewód neutralny zamyka obwód i jest niebieski. Żyła ochronna ma izolację w żółto-zielone paski i odprowadza prąd zwarciowy, gdy metalowa obudowa lampy trafi pod napięcie przez uszkodzoną izolację.
Kolor to wskazówka, nie dowód. W mieszkaniach z lat 70. i 80. żyły bywały dobierane przypadkowo, a po kilku remontach ktoś mógł przedłużyć przewód tym, co akurat miał w szufladzie. Dlatego próbnik napięcia (zwykły, z neonówką lub elektroniczny) jest tu obowiązkowy. Wyłączasz bezpiecznik, sprawdzasz, że żadna żyła nie pokazuje napięcia, i dopiero wtedy odsłaniasz końcówki. Jeśli kolory w suficie nie pasują do schematu, najpierw ustal, która żyła jest fazą (po tymczasowym włączeniu obwodu, z żyłami odizolowanymi i rozsuniętymi), oznacz ją taśmą i ponownie wyłącz zasilanie.
Podobny kłopot bywa po stronie lampy. Tańsze oprawy mają czasem dwie żyły w identycznej, przezroczystej izolacji. Przy żarówkach z gwintem E27 faza powinna trafić na styk środkowy oprawki, a neutralna na gwint. Który przewód lampy jest którym, sprawdzisz po tym, do którego zacisku w oprawce dochodzi.
Montaż krok po kroku: od bezpiecznika do rozety
Zacznij od wyłączenia właściwego obwodu oświetleniowego w rozdzielnicy. Samo zgaszenie światła wyłącznikiem ściennym nie wystarczy, bo wyłącznik w wielu instalacjach przerywa tylko fazę, a zdarza się, że po złym wykonaniu przerywa neutralną. Potem próbnikiem sprawdź wszystkie żyły wystające z sufitu. Dopiero gdy każda jest martwa, zdejmij starą oprawę lub zawieszenie.
Końcówki żył zdejmij z izolacji na 8 do 10 mm, ostrożnie, żeby nie naciąć miedzi. Takie odcinki zmieszczą się w kostce instalacyjnej lub złączce sprężynowej typu WAGO. Kostka z zestawu żyrandola ma zwykle oznaczenia L, N i symbol uziemienia, więc po jednej stronie wpinasz żyły z sufitu, po drugiej z lampy. Wsuń żyłę do oporu i dokręć śrubę albo opuść dźwigienkę. Lekko pociągnij każdy przewód: jeśli się rusza, połączenie jest do poprawki. Przy kostkach śrubowych miedź nie może wystawać poza zacisk, a izolacja nie powinna wchodzić do środka.
Połączone żyły ułóż tak, by nie naciskały na siebie i nie zahaczały o maskownicę. Zawieś lub przykręć oprawę zgodnie z instrukcją producenta, najlepiej do haka lub listwy zakotwionej w stropie, nie w samej tynkowej rozecie. Przy ciężkich żyrandolach sprawdź w instrukcji, jaką masę wytrzyma zawieszenie. Dopiero po zamontowaniu włącz bezpiecznik i przetestuj światło wszystkimi klawiszami wyłącznika.
Dwie, cztery albo pięć żył: gdy w suficie jest inaczej niż w schemacie
Liczba żył w suficie mówi, jak sterujesz światłem. Dwie żyły (L i N) oznaczają jeden obwód, więc wszystkie żarówki zapalają się naraz, a żyły ochronnej po prostu nie ma. Trzy żyły (L, N, PE) to standardowa instalacja, także z jednym obwodem. Cztery żyły (dwie fazy, neutralna i ochronna) pozwalają zapalać żyrandol w dwóch grupach z podwójnego włącznika. Pięć żył to już układ rozbudowany, na przykład z trzema grupami lub osobnym sterowaniem, i tu kolory nie wystarczą: potrzebny jest schemat od producenta.
Gdy lampa ma więcej żył niż sufit, nadmiar łączysz równolegle. Wszystkie żyły fazowe lampy wpinasz do jednej fazy z sufitu, wszystkie neutralne do jednej neutralnej. Każda oprawka dostaje wtedy to samo napięcie. Połączenie szeregowe, czyli żarówka za żarówką, jest błędem: napięcie rozkłada się na wszystkie i świecą słabo.
Gdy to sufit ma dwie fazy, a lampa jedną grupę żarówek, obie fazy z sufitu zostają osobne i jedna po prostu nic nie zasila albo trzeba je połączyć, jeśli chcesz, by całość świeciła z jednego klawisza. Przy żyrandolu z podziałem na grupy fazę z jednego klawisza podpinasz do jednej grupy, z drugiego do drugiej. Który klawisz zapala którą grupę, sprawdzisz po pierwszym włączeniu i w razie potrzeby zamienisz żyły miejscami.
Najpoważniejszy wyjątek dotyczy braku PE. W starych blokach często są tylko dwie żyły. Oprawa klasy II (oznaczona symbolem kwadratu w kwadracie) ma podwójną izolację i żyły ochronnej nie potrzebuje. Oprawa klasy I, na przykład z metalowym korpusem, wymaga podłączenia PE. Nie łącz wtedy żółto-zielonej żyły lampy z neutralną z sufitu, bo wtedy uszkodzenie przewodu neutralnego może postawić napięcie na obudowie. Jeśli w suficie PE nie ma, a lampa go wymaga, wybierz oprawę klasy II albo wezwij elektryka, żeby ocenił instalację.
Jeśli po podłączeniu przy włączeniu zadziała zabezpieczenie (wyłącznik nadprądowy lub różnicowoprądowy), natychmiast wyłącz obwód i nie próbuj włączać go ponownie. Najczęściej przyczyną jest żyła dotykająca innej, błędnie podpięta faza z neutralną albo wilgoć w rozecie. Rozpoznanie wymaga ponownego sprawdzenia połączeń przy odciętym zasilaniu, a przy braku pewności warto, by obwód zmierzył elektryk z uprawnieniami SEP.
Wymiana samej oprawy bez ingerencji w przewody ścienne jest w Polsce dozwolona dla każdego, ale prace na instalacji, takie jak dokładanie nowych obwodów czy przeróbki w rozdzielnicy, należą do osób z uprawnieniami. Podłączenie żyrandola mieści się w pierwszej grupie, o ile nie odkryjesz w suficie czegoś, czego nie rozpoznajesz. Wtedy najrozsądniej wstrzymać montaż i poprosić o pomiar.