Standardowy przekrój przewodu do oświetlenia w domu to 1,5 mm². To odpowiedź na pytanie, jaka grubość przewodu do oświetlenia sprawdzi się w mieszkaniu i w domu jednorodzinnym. Są jednak sytuacje, w których ta liczba przestaje wystarczać, i warto je znać przed wizytą w hurtowni.
Dlaczego akurat 1,5 mm²
Taki przewód sprawdza się w większości instalacji oświetleniowych, ponieważ lampy pobierają stosunkowo niewielką moc. Dla porównania, jedno gniazdko może zasilać czajnik, suszarkę do włosów i odkurzacz, choć rzadko równocześnie. Lampy sufitowe, kinkiety i listwy LED zużywają zwykle kilka do kilkudziesięciu watów na punkt.
Przekrój to pole przekroju żyły, nie jej średnica.
Żyła miedziana o przekroju 1,5 mm² ma średnicę rzędu milimetra. Taki przewód przenosi 16 A bez nagrzewania się powyżej 70°C, choć w obwodach oświetleniowych przyjmuje się ostrożniejszą wartość. Część opracowań wskazuje dla niego 10 A jako typowe obciążenie w oświetleniu, bo o dopuszczalnym prądzie decyduje nie tylko sama żyła, lecz także sposób ułożenia, temperatura otoczenia i liczba przewodów leżących obok siebie. Zasady doboru reguluje norma PN-HD 60364-5-52.
Policzmy to na liczbach. Przy napięciu 230 V obwód zabezpieczony wyłącznikiem 10 A obsłuży moc rzędu 2300 W. W domu, w którym większość świateł to diody LED o mocy kilku watów, to rezerwa, której nie da się wykorzystać. Cały salon z dwudziestoma punktami o małej mocy to zaledwie 100 W, czyli mniej niż pół ampera.
Skoro obciążenie jest tak małe, po co w ogóle zastanawiać się nad grubszym kablem? Z kilku powodów, o których dalej.
Typ przewodu i liczba żył, czyli druga połowa decyzji
Przekrój to dopiero początek zakupów. W typowej instalacji oświetleniowej polecany jest przewód YDYp 3×1,5 mm², który składa się z trzech żył: fazy, neutralnego i ochronnego. Litera „p” oznacza kształt płaski, który wygodnie układa się pod tynkiem. Wersja okrągła YDY pasuje raczej do prowadzenia w rurach instalacyjnych, a YKY stosuje się na zewnątrz, czyli tam, gdzie kabel trafia do ziemi.
Żyła ochronna bywa pomijana w oświetleniu, bo wiele lamp ma izolację klasy II i nie wymaga uziemienia. To błąd planowania. Przewód trzyżyłowy kosztuje niewiele więcej niż dwużyłowy, a za dziesięć lat, przy wymianie oprawy na metalową, żyła PE będzie na miejscu. Żyła fazowa doprowadza napięcie, neutralna zamyka obwód, a ochronna PE zabezpiecza metalowe elementy oprawy.
Przy sterowaniu z kilku miejsc potrzeba więcej żył. Trzy żyły wystarczają do prostych instalacji, a cztery lub pięć do sterowania wieloma sekcjami. Dotyczy to na przykład schodów z łącznikami schodowymi albo korytarza z przełącznikami krzyżowymi, gdzie pomiędzy łącznikami biegną dodatkowe przewody powrotne. Przy remoncie z kuciem bruzd dołożenie jednej żyły to pestka. Później, gdy ściana jest już otynkowana, to prawdziwa udręka.
Ważna jest też cena. W sklepach metr przewodu 3×1,5 mm² kosztuje kilka złotych, a różnica względem 3×2,5 mm² w skali całego domu to po prostu kilkaset złotych więcej. Grubszy przewód jest jednak sztywniejszy, trudniej się go wprowadza do puszek, a zaciski wielu opraw przewidziano dla przekroju do 1,5 mm². Nie wciśniesz zatem „na zapas” żył 2,5 mm² do małej oprawy bez zabawy w cięcie i lutowanie.
Kiedy 1,5 mm² to za mało (albo za dużo)
Długość trasy to pierwszy czynnik, który może zmienić decyzję. Opór żyły miedzianej 1,5 mm² wynosi około 12,1 Ω na kilometr. Przy obwodzie 230 V, 20 m od tablicy do ostatniej lampy i obciążeniu 10 A spadek napięcia wyniesie około 4,8 V, czyli kilka procent. Mieści się to w normie, ale przy 40 metrach i pełnym obciążeniu zrobiłoby się już nieprzyjemnie. W praktyce domowe obwody oświetleniowe obciążone są ułamkiem tego prądu, więc margines jest ogromny.
Prawdziwy problem zaczyna się w niskim napięciu.
Taśmy LED na 12 V pracują przy prądach, które w sieci 230 V byłyby śmieszne, a tu stanowią realną trudność. Dla mocy 48 W przy 12 V prąd wynosi 4 A. Jeśli zasilacz stoi 8 metrów od taśmy, przewód 1 mm² (opór ok. 18 Ω/km) da spadek około 1,2 V, czyli prawie 10 procent napięcia zasilania. Diody będą świecić ciemniej, a najdalszy odcinek taśmy zauważalnie zżółknie. Praktyczna zasada: do 2–3 metrów wystarczy 1,0 mm², przy 5 metrach warto użyć 1,5 mm², a na dłuższych odcinkach nawet 2,5 mm². Najlepsze rozwiązanie to jednak ustawić zasilacz bliżej taśmy, a przewód 230 V poprowadzić tam, gdzie spadków napięcia nie trzeba się obawiać.
Przewód 2,5 mm² do oświetlenia ma sens w kilku szczególnych sytuacjach. Chodzi o bardzo długie linie, na przykład oświetlenie garażu oddalonego od domu, o obwody zasilające kilka mocnych opraw halogenowych albo reflektory zewnętrzne. Niektóre poradniki zalecają 2,5 mm² dla gniazdek i oświetlenia zewnętrznego. To zalecenie ostrożnościowe, a nie przepis, ale przy długich przewodach w ziemi dodatkowy zapas nie zaszkodzi.
Zabezpieczenie i błędy, które wychodzą po latach
Przewód i wyłącznik nadprądowy tworzą parę, której nie wolno rozdzielać. Do oświetlenia 1,5 mm² zwykle łączy się z wyłącznikiem o charakterystyce B i prądzie 10 A. Jeśli ktoś zamieni go na 16 A, bo „często wybija”, przewód może się przegrzewać, zanim zabezpieczenie zadziała. Wybijanie wyłącznika to sygnał ostrzegawczy, nie uciążliwość do wyeliminowania.
Wilgotne pomieszczenia wymagają uwagi osobnej od przekroju. W łazience sam kabel się nie zmienia, ale oprawy muszą mieć odpowiedni stopień szczelności. Jeden z poradników zaleca uwzględnienie wilgoci i osłonę IP44. To dotyczy opraw w strefach bliskich prysznica i wanny, a nie samego przewodu.
Najczęstsze błędy, które widzą elektrycy przy przeglądach starszych instalacji, da się zebrać w krótką listę:
- przewody aluminiowe z dawnych lat, których nie wolno łączyć z miedzią bez odpowiednich złączek;
- skręcanie żył w puszce bez zacisków, co z czasem daje przegrzewanie się połączeń;
- jeden obwód na cały dom, bez podziału na piętra i strefy;
- brak żyły ochronnej w nowo układanym kablu.
Podział na kilka obwodów oświetleniowych jest tańszy, niż się wydaje, i znacznie wygodniejszy. Gdy pęknie żarówka i zadziała zabezpieczenie, ciemność obejmie jedno piętro, a nie cały dom. Do tego przy modernizacji instalacji, gdzie przewody są stare, sprawdź ich stan i skonsultuj plan z elektrykiem z uprawnieniami, bo przy pracach przy tablicy rozdzielczej nie ma miejsca na eksperymenty.
Jeszcze jedna rzecz, o której zapomina większość osób układających instalację własnoręcznie: rezerwa. Dobrze zostawić kilkadziesiąt centymetrów zapasu przewodu w każdej puszce i przeciągnąć dodatkową żyłę w miejscach, gdzie łącznik może kiedyś zostać zastąpiony ściemniaczem albo sterowaniem z drugiej strony pokoju.
Źródła: eu-oswietlenia.pl | sunled.pl | electro-planner.com