Przejdź do treści

Hydraulika

Jakie wiertło do metalu wybrać do wiercenia w stali?

Jakie wiertło do metalu wybrać, gdy przed tobą leży stal? Stal konstrukcyjną i blachę wiercisz szlifowanym wiertłem HSS-G, a do nierdzewnej i stopowej sięgasz po kobaltowe HSS-Co. Reszta to szczegóły, ale to w nich wiertło albo przeżywa, albo kończy z niebieską, wypaloną końcówką.

Tanie wiertło HSS za kilka złotych w nierdzewce kończy po jednym otworze.

Różnicę robi temperatura. Ostrze tnące stal nagrzewa się mocno, a zwykła stal szybkotnąca przy pracy w twardym materiale po prostu miękną. Kobalt dodany do stopu zwiększa odporność stali na ciepło, a przy stali nierdzewnej to właśnie temperatura decyduje o żywotności ostrza. Dlatego wiertło wygląda podobnie, a w praktyce zachowuje się zupełnie inaczej.

HSS, HSS-G, Co5, Co8: co naprawdę kryje się za oznaczeniami

HSS (High Speed Steel) to szybkotnąca stal wysokostopowa, z której robi się większość wierteł do metalu. Do aluminium, tworzyw sztucznych lub zwykłej stali konstrukcyjnej standardowe wiertło HSS będzie bardzo dobrym wyborem. Dopisek G oznacza wersję szlifowaną, która ma dokładniejszą geometrię niż wiertło walcowane (HSS-R) i lepiej trzyma kierunek.

Wiertła kobaltowe nie są zrobione z kobaltu. To stop stali zawierający 5 do 8% tego metalu. Wersję z 5% oznacza się Co5 lub M35, a z 8% Co8 lub M42. Właśnie te symbole warto wypatrywać na chwycie, bo słowo „kobaltowe” na opakowaniu bywa marketingowym skrótem.

Kobalt kosztuje, ale w twardej stali się zwraca.

Producenci podają dla takich wierteł zwykle zakres stali o wytrzymałości do 1100 N/mm². Mieści się w nim stal niestopowa i wysokostopowa, nierdzewna, a także mosiądz, miedź czy żeliwo. Do zwykłej konstrukcyjnej kobaltowe nie są konieczne, o czym przypomina nawet jeden ze sklepowych poradników: tam wystarczy HSS-G.

Trzeci wariant to wiertła z powłoką z azotku tytanu (TiN), rozpoznasz je po złotym kolorze. Powłoka zmniejsza tarcie i wydłuża życie narzędzia, ale to tylko cienka warstwa. Po ostrzeniu znika z krawędzi tnącej, a pod nią zostaje zwykłe HSS.

Kąt ostrza, średnica i chwyt: dobór do konkretnej roboty

Kąt wierzchołkowy to parametr, który większość majsterkowiczów pomija, a szkoda. Do miękkich i średnio twardych metali, jak aluminium, miedź czy stal węglowa, sprawdzą się wiertła HSS z kątem 118°. Do twardszych materiałów, takich jak nierdzewka, stal narzędziowa czy żeliwo, wybieraj kąt 130° albo wiertła z powłoką TiN. Większy kąt lepiej centruje wiertło i zmniejsza nacisk, więc końcówka mniej ucieka po gładkiej powierzchni, a ostrze wolniej się zużywa.

W praktyce wygląda to mniej więcej tak:

  • blacha i stal konstrukcyjna: wiertło HSS-G, ostrze 135°;
  • stal nierdzewna i kwasoodporna: HSS-G z 5% kobaltu, ostrze 135°;
  • wiercenie zakrętarką udarową: HSS-G TiN z chwytem 1/4″ HEX;
  • głębokie otwory w profilach zamkniętych: wiertło długie, w wersji z 135° lub 118°.

Ten podział nie jest wyrokiem. Pokazuje jednak logikę: im twardszy materiał, tym większy kąt i więcej kobaltu. Przy wierceniu udarowym nie chodzi o samo uderzenie, bo do metalu udaru się nie włącza. Chodzi o to, że zakrętarka ma szybkozłączkę HEX, do której zwykły cylindryczny chwyt nie pasuje.

Na chwycie szukaj napisu HSS-Co, HSS-E, M35 lub M42.

Przy większych średnicach nie atakuj stali od razu pełnym rozmiarem. Możesz zacząć od wiertła fi 3 mm, a potem powiększać otwór kolejnymi rozmiarami. Wiertło pilotażowe zdejmuje to, z czym duże wiertło ma najwięcej kłopotu, czyli środek, gdzie nie ma jeszcze krawędzi tnącej. Dzięki temu wiertarka mniej szarpie, a otwór wychodzi bliżej zamierzonego miejsca.

Cena i technika: ile kosztuje otwór w nierdzewce

Rachunek jest prosty. Zwykłe wiertło HSS kosztuje 3 do 6 zł i w nierdzewce wytrzymuje zero do jednego otworu. Kobaltowe 5% kosztuje 20 do 35 zł, a przy dobrej technice wiertło HSS-Co fi 6 mm zrobi 30 do 50 otworów w blasze 2 do 3 mm. Wychodzi więc kilkadziesiąt groszy za otwór, czyli tyle, ile kosztuje trzy spinacze do papieru.

Technika decyduje o wyniku jeszcze mocniej niż marka. W stali nierdzewnej zalecane są obroty 300 do 600 na minutę, stały docisk i chłodzenie. Wysokie obroty to najczęstszy błąd, bo wiertło zaczyna się grzać, zanim wejdzie w materiał na dobre. Stali nierdzewnej nie wolno też „muskać”: jeśli wiertło ślizga się bez zbierania wióra, powierzchnia się utwardza i kolejne podejście jest trudniejsze od pierwszego.

Chłodzenie dobieraj do stali. Do konstrukcyjnej sprawdza się emulsja, do nierdzewnej, tytanu i stopowej lepszy jest olej. Wystarczy mała puszka sprayu do cięcia, a wiertło odwdzięczy się kilkukrotnie dłuższym życiem. Przed wierceniem zaznacz punkt punktakiem, a cienką blachę dociśnij do kawałka drewna i unieruchom w imadle lub zaciskach. Niezamocowana blacha zaczyna kręcić się razem z wiertłem, a to jest najprostszy sposób na rozcięte palce.

Niebieski nalot na końcówce oznacza, że wiertło było przegrzane.

Jedna uwaga na koniec. Kobalt zwiększa twardość i odporność na ciepło, ale wiertło staje się też bardziej kruche. W wiertarce trzymanej w ręku cienkie wiertła kobaltowe o średnicy 1 do 2 mm łamią się łatwiej niż zwykłe HSS przy najmniejszym przekrzywieniu. Do takich otworów warto więc użyć statywu albo wiertarki stołowej, a gdy ich nie masz, wiercić powoli i dokładnie prowadzić narzędzie w osi.

Praktyczny poradnik dla majsterkowiczów: naprawy, remonty i drobne ulepszenia w domu, wyjaśnione krok po kroku.